Alle analogieën

Dit is een overzicht van alle analogieën waar ik tot nu toe tegenaan gelopen ben, met verwijzing naar de blog waarin de analogie uitgewerkt is. Bij elke ‘hoofd’ analogie horen vaak ook één of meer vergelijkingen op gedetailleerd niveau.

Mobiliteit en olie

Dit is een productieve serie vergelijkingen, omdat (auto)mobiliteit en olie zoveel invloed op onze samenleving hebben en omdat er overduidelijk positieve en negatieve kanten aan zitten.

AI Chatbot	Auto
AI uitleggen alsof je een auto aan een Middeleeuwer uitlegt De verschillende lagen technologie en andere systemen die zorgen dat het hele systeem kan werken
De AI verordening	De wegenverkeerswet en eisen aan voertuigveiligheid
Internet en data	Wegen en benzinepompen (of laadpalen)
Een website of app waar je vragen kunt intypen	Een auto die je kunt besturen met stuur, gaspedaal, etcetera
Een transformer (large language model) die vragen omzet in antwoordteksten	De motor van de auto die brandstof omzet in beweging
Werking van het model: rekenen met woorden	Werking van de motor: cylinders die brandstof omzetten in beweging

Soorten AI	Soorten voertuigen
AI is niet één ding maar een heel wagenpark Verschillende manieren waarop AI / voertuigen aangedreven worden.
Regelgebaseerde AI systemen zoals ELIZA of schaakprogramma’s	Door spierkracht aangedreven voertuigen zoals fietsen
AI die op machine learning (data) gebaseerd is	Bromfietsen met een verbrandingsmotor
AI op basis van Large Language Models (chatbots)	Auto’s
AI Agents die taken uitvoeren	Werkvoertuigen zoals asfalteermachines

Energieverbruik van AI	Energieverbruik van auto’s
Op de fiets boodschappen doen, maar wel ChatGPT gebruiken? Zowel AI als auto’s gebruiken (veel) energie en hebben een CO₂-voetafdruk, maar we weten in de praktijk meestal niet hoeveel eigenlijk.
“Dank je wel” zeggen tegen een chatbot kost 0,25 Wh aan stroom, dus 0,1 gram CO₂	Ongeveer 70 centimeter in een gemiddelde (brandstof)auto rijden
De meest onzinnige toepassingen van AI – overal wordt AI in gestopt	De meest onzinnige toepassingen van motoren – overal worden motoren in gestopt
Eén ChatGPT vraag is 7 gram CO₂	Ongeveer 50 meter in een gemiddelde (brandstof)auto rijden
AI een verhaal laten schrijven waar je normaliter een uur voor nodig hebt	Zelf zonder AI (maar mét laptop) een verhaal schrijven waar je eenuur voor nodig hebt.

Data voor AI	Olie voor voertuigen
Als data “de nieuwe olie” was, wat is AI dan? Hoe data / olie gebruikt worden en wat voor effecten dat heeft.
Slop: nieuwe data die door AI gemaakt wordt en die internet vervuilen	Microplastics die ontstaan als plastic afbreekt, en die ons milieu vervuilen

Uitlegbaarheid van AI	Een autoreparatie
Hoofdpijn van uitlegbare AI? Hoe je de oorzaken (en betekenis) van een AI-uitkomst / autoreparatie kunt begrijpen
AI modellen die een ‘black box’ zijn	De werking van paracetamol die nog niet helemaal doorgrond is

Betrouwbaarheid van AI	Betrouwbaarheid van wikipedia
Vertrouwen op AI is gevaarlijk. Niet vertrouwen ook. In hoeverre kun je iets vertrouwen wat niet door een ‘betrouwbaar’ proces wordt gemaakt?
Een AI systeem dat niet altijd betrouwbare resultaten geeft maar meestal (?) wel beter is dan een mens	Een zelfrijdende auto die minder (of meer?) verkeersongevallen veroorzaakt dan een menselijke bestuurder

Kan AI denken?	Kunnen onderzeeërs zwemmen?
Kunnen onderzeeërs zwemmen?. Welke woorden gebruiken we om de werking van een machine te beschrijven
Hoe de werking van het menselijk brein eerder is vergeleken met de werking van machines.	Hoe de werking van machines wordt omschreven met woorden die ‘gereserveerd’ zijn voor menselijke kenmerken.

Menselijke activiteiten

Omdat AI ontworpen is om menselijke activiteiten te imiteren, zijn hier natuurlijk ook veel vergelijkingen te trekken.

Menselijk denkwerk aan AI uitbesteden	Voedselproductie aan de industrie uitbesteden
Uitbestede menselijkheid Activiteiten die we graag als ‘typisch menselijk’ beschouwen blijken we toch graag te willen uitbesteden aan technologie.
Boeken als technologie	Uit het hoofd verhalen vertellen
Schaakcomputer	Schaken (wat als de ‘ultieme menselijke vaardigheid’ werd gezien)
Tekstverwerkers en spellingscontrole	Zelf foutloos leren schrijven

Een AI taalmodel maken op basis van trainingsdata	Een landkaart tekenen op basis van het luisteren naar reisverhalen
Terug naar school: wat grammatica en topografie met AI te maken hebben Hoe kan AI / een cartograaf toch een beeld vormen van menselijke taal / een onbekend land ook al kan een computer nooit taal echt begrijpen / is de cartograaf nooit in dat land geweest?
Het in dezelfde zin voorkomen van bepaalde woorden	De afstanden tussen plaatsen op basis van de reistijd uit de verhalen.
Veel trainingsdata. (Héél veel.)	Uitgebreide reisverhalen.
Het ‘transformer model’ (wat in GPT zit) die de woorden aan elkaar rijgt tot zinnen.	De navigatieapp die plaatsen op de kaart aan elkaar rijgt tot een route

Historische gebeurtenissen

De introductie van AI als technologie gaan we achteraf ongetwijfeld zien als een onderdeel van de informatierevolutie, in ieder geval voor het hoofdstukje ‘digitaal’.

De waanzinnige investeringen in AI	De internetbubbel van 2001
We zitten weer de internetbubble van 25 jaar geleden Er zijn veel parallellen tussen de huidige AI hype en de net zo overspannen hype rondom internet van een kwarteeuw geleden.
AI die door techneuten in onzichtbare bedrijfstoepassingen wordt ingebouwd	Internet wat iets voor nerds is en alleen bij universiteiten en grote bedrijven gebruikt wordt
ChatGPT die van AI een groot consumentenproduct maakt – je hoeft geen Python programmeur meer te zijn om AI te gebruiken	Google, breedband en social media die van internet een groot consumentenproduct maakte – je hoeft geen HTML meer te kunnen om iets op internet te zetten
Onzinnige en vergezochte toepassingen van AI waarvan een heleboel nooit succesvol worden	Onzinnige en vergezochte diensten op internet waar niemand meer van hoort

Eten

Vergelijkingen met koken zijn heel begrijpelijk omdat iedereen er dagelijks mee te maken heeft en omdat iedereen zich realiseert dat er gezond en ongezond eten is, maar ook dat de hoeveelheid moeite en geld die je erin stopt (zelf koken, pakjes & zakjes, afhalen, uit eten of laten bezorgen) goed vergeleken kan worden met het gebruik van AI.

De AI verordening	Voedselveiligheidswetten
Wat de AI Verordening met voedselvergiftiging te maken heeft Voor informatie / voedsel wat we in ons hoofd stoppen moeten regels gelden om onze mentale / fysieke gezondheid te beschermen.
Groot aanbod van goedkope of gratis diensten rondom informatievoorziening	Groot aanbod van veilig en goedkoop voedsel
Verplichte transparantie over het trainingsproces van AI diensten	Ingrediëntendeclaraties
AI geletterdheid	Basiskennis van hygiëne
AI Office en Autoriteit Persoonsgegevens en Rijksinspectie Digitale Infrastructuur	European Food Safety Agency en Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit

Trainen van een AI-model door het veel data te voeren	Leren koken door trial & error
Oproep aan de AI keukenbrigade: schrijf eens een kookboek! Het ‘leren’ dat een AI-systeem doet lijkt wel op de trial & error manier waarop we voedselbereiding hebben ontdekt. Als die ervaring in recepten is vastgelegd, kun je dat zien als de kennisregels die AI-systemen hanteren.
Een AI-model dat op basis van kennisregels werkt	Koken uit een receptenboek
De beste AI gebruikt zowel modellen die op data gebaseerd zijn als modellen die op kennis gebaseerd zijn	De beste chef heeft kennis én ervaring

Alledaagse technologie

In heel veel opzichten is AI ‘gewoon’ technologie.

Bias in AI	Toegankelijkheid en vormgeving van technologie
Van crash test dummies tot chatbots: oude problemen in een nieuw jasje Veel technologie zorgt ervoor dat groepen mensen bewust of onbewust uitgesloten worden, soms is technologie ook op (impliciete) vooroordelen gebaseerd. AI is ook technologie en heeft dus met dezelfde issues te maken.
AI die helpt om technologie toegankelijk te maken, door spraak te herkennen of juist tekst voor te lezen (positief voorbeeld)	Technologie die ontoegankelijk is voor mensen die blind zijn, doof zijn, stotteren, of andere beperkingen
Fotosoftware die afbeeldingen van donkere mensen als gorilla’s interpreteert	Bloedsaturatiemeters die niet goed werken voor mensen met een donkere huid
Een AI-model dat alleen mannelijke sollicitaten aanneemt omdat alle eerdere sollicitanten ook mannelijk waren	Kogelwerende vesten die alleen voor mannen ontworpen zijn
AI die mensen in een categorie indeelt, zoals het rechterlijke systeem COMPAS in de VS	Alledaagse voorbeelden van indelen in groepen: schooladvies, indeling in sportteams

AI die bestaande processen optimaliseert en niets meer dan dat	Auto’s die in eerste instantie als koets zonder paard werden ontworpen
Hoe lang gebruiken we AI nog als een sneller paard? Een innovatie wordt eerst in de bestaande oude context gebruikt en pas later onstaat de werkelijke grotere betekenis.
AI gebruiken om informatie te zoeken, samen te vatten of te vertalen.	Schrijven was aanvankelijk alleen voor administratie en niet om boeken met fictie mee te maken.
	Boeken werden hardop gelezen, alsof het een vervanger was van een verhalenverteller.
	Incunabelen die het handschrift van monniken imiteren
	Computers die op typemachines lijken (papierterminals, de ‘carriage return’)
	Email die nog kenmerken van de fysieke brief heeft.
	Internet dat gebruikt werd door fysieke winkels om hun catalogus te publiceren en emailcontact met klanten te onderhouden.

Media en cultuur

Tot op zekere hoogte is AI ook een medium: het vormt de verbinding tussen informatie en de mens. Maar AI is meer dan alleen maar een doorgeefluik, het vormt zelf ook informatie.

Monocultuur veroorzaakt door alomtegenwoordig gebruik van AI	Massamedia
Spreektaal wordt schrijftaal wordt internettaal – laat die AI-taal maar zitten Er zijn zorgen dat het overmatige gebruik van AI om teksten te maken, ervoor zorgt dat onze taal eenvormig wordt en zelfs onze manier van redeneren.
Impact van AI op taal	Impact van boeken op taal: naast spreektaal is er ook schrijftaal ontstaan
Een AI taalmodel wordt getraind op allerlei teksten van het hele internet, en de finetuning zorgt ervoor dat het een model wordt met een bepaald karakter	Journalisten in massamedia verzamelen feiten in de wereld, en redacties passen die artikelen aan en voegen ze samen met andere
Verschillende AI taalmodellen van verschillende bedrijven	Verschillende TV-kanalen en verschillende kranten van allerlei uitgevers

Economie

Ook al is de aandacht voor AI pas écht gegroeid toen het een consumentenproduct werd, AI wordt vooral in bedrijven ingezet. Het zal dus ook impact op economie hebben.

AI die werk overneemt en mensen werkloos maakt	Arbeidsmigranten die werk overnemen en anderen werkloos maakt
Ze pikken onze banen in! Nieuwe technologieën of nieuwe mensen doen werk wat eerst door anderen gedaan werd. Het blijkt dat dit uiteindelijk in beide gevallen ook vaak weer tot nieuw werk leidt.
Enthousiasme over AI verandert zodra de impact zichtbaar wordt.	Gastarbeiders werden eerst enthousiast onthaald maar ontmoetten daarna meer weerstand.
De term “AI” is een tijdje besmet geweest waardoor er andere termen als Machine Learning zijn verzonnen.	De term “gastarbeider” kreeg negatieve connotaties waarna andere termen als “allochtoon” geïntroduceerd zijn (die daarna óók weer vervangen zijn)
De informatierevolutie heeft tot allerlei nieuwe banen geleid, maar heeft ook sommige beroepen (zoals typistes) laten verdwijnen	De Industriële Revolutie heeft tot nieuwe banen geleid maar ook beroepen (zoals wevers) bijna geheel laten verdwijnen.

Latest posts